Strateji 04.02.2008

Ermenistan, yayılmacı politikalarının sıkıntısını çekiyor...

Kendini yalnızlaştıran ülke

Dört komşusundan birinin topraklarını işgal eden, birinden toprak ve tazminat isteminde bulunan, diğer birine karşı yayılmacı emellerini belli eden Ermenistan kendisini bölgede yalnızlaştırıyor. Bölgesel altyapı projelerinin tamamından dışlanan Ermenistan adeta Rusya ve İran'a mahkum konuma gelmiş durumda...

Ermenistan, kendi politikaları nedeniyle oluşan durumu, diyasporası yardımıyla 'iki Türk devletinin kuşatmasında' kaldığı propagandasıyla aşmaya çalışıyor.

Cavid VELİEV

TUSAM Yakındoğu ve Kafkasya Araştırmaları Masası

cveliev@tusam.net

Ermenistan, henüz bağımsızlığını kazanmadan coğrafi konumunun dezavantajına aldırmadan yayılmacı girişimlere yönelince kendini yalnızlığa itmiştir. Ermenistan, dört komşusundan birinin (Azerbaycan) topraklarını işgal etmiş, diğerine (Türkiye) yönelik toprak ve tazminat talebinde bulunmuş; diğer bir komşusu (Gürcistan) ise hala Erivan'ın toprak iddiasından şüphe duymakta ve başka bir komşusu ise (İran) Ermenistan'ı bölgesel ve küresel politikaları için araç olarak kullanmaktadır. En önemli stratejik müttefiki olarak gördüğü Rusya'dan bakınca ise Ermenistan sadece bir askeri üs veya "ileri karakol" olarak görülmektedir. Yayılmacılık politikası sadece komşu ülkelerle ikili ilişkilerin bozulmasına değil aynı zamanda bölgesel entegrasyon bağlamında işlerliği olan bölgesel bir teşkilatın kurulmasına da engel teşkil etmiştir. Böylece Ermenistan bölgesel projelerin dışına itilerek en büyük zararı kendisi görmüştür. Bu süreçte Ermenistan,

* Hazar petrollerini Batı'ya ulaştıracak boru hatları için en uygun güzergah olmasına rağmen bu fırsatı altın tepside Gürcistan'a sunmuş ve transit ülke olarak kazanacağı yüz milyonlarca dolardan, hattı kontrol avantajından mahrum kalmıştır.

* Bunun ötesinde enerji yoksulu olan Ermenistan enerji ihtiyacını karşılamak için güzergah çeşitliğinden yoksun kalarak dünyanın en pahalı doğalgazını satan iki ülke İran ve Rusya'ya muhtaç olmuştur. Rusya'dan aldığı enerjinin karşılığını ödeyemeyince birçok stratejik kuruluşunu Rusya'ya vermek zorunda kalmıştır.

* Rusya'ya olan aşırı bağımlılığın sonucu olarak İran doğalgaz boru hatları için Avrupa'ya çıkış noktası olma özelliğinden yararlanamamıştır.

* Ermenistan, hem stratejik müttefiki Rusya hem de dünya pazarının merkezi Avrupa'ya karasal yolla ulaşımdan yoksun kalmıştır.

* Komşu devletler Avrupa'nın ötesinde Asya'yla karasal bağlantı kurmak için gerekli projelerini bitirme aşamasındayken Ermenistan ise hala güvenli, istikrarlı ve ucuz ulaşım yolu arayışındadır.

TAŞIMACILIK SIKINTISI

SSCB döneminde Ermenistan bölgedeki en önemli müttefiki olan Rusya ile karasal bağlantısını Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden demiryoluyla sağlıyordu. Erivan, bağımsızlığından sonra izlediği yayılmacı söylemler ve bölgede patlak veren etnik çatışmalar nedeniyle bu bağlantılarını kaybetmiştir. Azerbaycan'ın Dağlık Karabağ bölgesinde yaşayan Ermenilerin ayrılıkçı eylemlerine destek vermesi nedeniyle 1989 yılından itibaren bu güzergahtaki (Rusya-Azerbaycan Ermenistan) demiryolu Bakü tarafından kapatılmıştır. Rusya-Gürcistan-Ermenistan demiryolu ise Ağustos 1992'de Abhazaya bölgesinde başlayan ayrılıkçı hareketler nedeniyle kapatılmıştır. Bu tarihten itibaren Ermenistan-Rusya ulaşımı Gürcistan üzerinden karayoluyla sağlanmıştır. Bu ulaşım yolu da Rusya-Gürcistan krizi nedeniyle sık sık kapanmıştır. Ermenistan'ın Rusya ve Avrupa ile diğer bağlantısı Karadeniz üzerinden sağlanmıştır. Gürcistan'ın Poti Limanı'ndan yüklenen kargolar Ukrayna'nın Karadeniz kıyısındaki Ilyichevsk Limanı'na taşınmış ve buradan da Rusya'ya gönderilmiştir. Bu yol hem pahalı hem de uzun olduğu için Rusya ve Ermenistan daha kısa ve ucuz yol arayışına girmiştir. Ayrılıkçı bölge Abhazya üzerinden demiryolunun tekrar çalıştırılması için Rusya, Gürcistan, Abhazya ve Ermenistan arasında kurulan komisyon Aralık 2005'te demiryolunun ve güzergahındaki yol ve köprülerin onarımı için önerge hazırlamıştır. Bu demiryolunun açılması için güvenlik, teknik ve finansal problemleri çözmedikleri için nihai anlaşma sağlanamamıştır. Rusya-Ermenistan arasında güvenli ve istikrarlı bir karasal bağlantının sağlanamaması özellikle Ermenistan'ın ticari şirketlerini olumsuz etkilemiştir.

Bundan sonra Ermenistan hükümeti, Avrupa ve ABD'deki Ermeni lobisi Türkiye-Ermenistan arasındaki Kars-Gümrü Demiryolu'nun açılmasını istemiştir. Ermenistan, bunun için de Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye arasındaki Kars-Ahalkelek-Tiflis-Bakü (KATB) Demiryolu projesine karşı bir kampanya başlatmıştır. Kars-Gümrü Demiryolu'nun açılması Ermenistan için sadece Türkiye'ye yönelik taleplerinden vazgeçmeksizin Türkiye ile ilişkilerinin gelişmesi anlamına gelmiyor aynı zamanda Türkiye üzerinden daha kısa ve daha ucuz yoldan Avrupa'ya açılması anlamına geliyordu. Fakat Ermeni lobisi, Ermenistan hükümeti ve Ermenistan'la iş yapmak isteyen Türk iş adamlarının Kars-Gümrü demiryolu için yaptıkları baskılara rağmen KATB Demiryolu Projesi anlaşması imzalandı ve temeli atıldı. Çünkü Ermenistan Kars-Gümrü Demiryolunu, Türkiye'ye karşı taleplerinden vazgeçmeden ve Azerbaycan topraklarından çıkmadan Türkiye ile diplomatik ilişkilerinin kurulması için bir araç olarak görüyordu. 7 Şubat 2007'de imzalanan KATB Anlaşması'na Ermenistan'ın da bu projeye katılabilmesi için madde eklendiyse de Ermenistan şimdilik inatla bu fırsattan yararlanmak istememektedir.

Ulaşım sorununu gidermek için Şubat 2007'de Erivan'da Ermenistan hükümetiyle İsviçre'nin Reserve Capital Coproration şirketi arasında "daha ucuz" ve daha kısa ulaşım için Poti-Kavkaz feribot seferleri anlaşması imzalandı. Feribot seferlerinin özellikle Rusya ile ticaret yapan Ermenistan şirketlerinin zaman kazanmasına ve taşımacılık maliyetinin düşmesine neden olacağı düşünülmekteydi. İlk seferin 15 Mart 2007'de yapılması beklenirken, Poti-Kavkaz feribot seferlerinin açılışı 10 Nisan 2007'de gerçekleşebildi. Gürcistan'ın Poti ve Rusya'nın Kavkaz limanları arasında sadece Ermenistan-Rusya kargolarını taşıyacak elli vagon kapasiteli iki feribot haftada en az bir defa sefer yapacaktı. Fakat Nisan ayından günümüze kadar bu güzergahtan sadece üç sefer yapılmıştır. Reserve Capital Coproration Şirketi Yönetim Kurulu Başkanı Hakim Matchanov şirketin müşteri bulmakta zorlandığını, güzergahta sekiz şirketin faaliyet göstermesi nedeniyle güzergahın ekonomik olmadığını ifade etmiştir. Bu nedenle sadece Ermenistan-Rusya arasındaki kargo taşımacılığı için faaliyet gösteren İsviçre şirketinin yüzde 49'luk kısmının Ermeni şirketine satabileceği açıklanmıştır. Fakat bu güzergahta kargo işleri olan hiçbir Ermeni şirketi 10 milyon dolar değerindeki yüzde 49'luk hisseyi almak istememiştir. Ermeni şirketleri bu kadar paralarının olmadığını ifade etseler asıl nedenin feribot seferlerinin ekonomik olmaması olduğu düşünülmektedir.

İRAN ALTERNATİF OLABİLİR Mİ?

Görünen o ki, Rusya, Ermenistan'a bir çok anlamda Türkiye ve Azerbaycan'a karşılık istikrarlı bir alternatif olamadı. Çünkü,

* Ermenistan ekonomisi daha çok Rusya'ya bağlandıkça ülke, siyasi bağımsızlığını yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Koçaryan-Sarkisyan ikilisi iktidarlarını koruyabilmek için ülkeyi Rusya'ya daha çok bağımlı kılarken muhalefet Rusya'ya alternatif ülkeler aramaktadır.

* Ermenistan'ın Rusya üzerinden dünyaya açılma projeleri Rusya-Gürcistan ilişkilerinde sık sık yaşanan krizler sonrası tartışmaya açılmış ve yönetim de alternatif arayışlarına itilmiştir.

Ermenistan için dünyaya açılacak ve birçok ekonomik ve ulaşım sorununu çözecek en kısa ve ucuz yol Türkiye ve Azerbaycan olmasına rağmen bu ülkelere yönelik talepleri ve işgalci tutumundan vazgeçmediği için İran'ı alternatif olarak görmüştür. Ermenistan'ın İran'ı dünyaya çıkış penceresi olarak görmesi tek taraflı değil. İran da izolasyondan kurtulmak için Batı'ya çıkışını Ermenistan üzerinden sağlamaya çalışmaktadır. Bu nedenle son yıllarda İran-Ermenistan siyasi ilişkileri enerji, ekonomi ve ulaştırma alanında da gelişmeye başlamıştır. Her iki ülke de Türkiye ve Azerbaycan güzergahlarına karşı birbirlerini daha güvenli bir ortak olarak görmektedir. Bu bağlamda Tahran Ermenistan'ı yalnızlıktan kurtarmak için Erivan'la birçok anlaşma imzaladı. Ermenistan'ın karşılaştığı enerji sorununu çözmek için İran'dan Ermenistan'a doğalgaz boru hattı yapıldı, Aras Nehri üzerinde hidroelektrik istasyonu kurulması, elektrik enerjisi değişimi, Ermenistan'a büyük petrol rafinerisi yapılması planlanmakta ve İran Ermenileri ayrılıkçı Dağlık Karabağ bölgesinde yatırımlar yapmaktadır. 2007'nin sonuna doğru İran, doğalgaz kıtlığı nedeniyle Nahçıvan (Azerbaycan) ve Türkiye'ye doğalgaz akışını keserken Ermenistan'ın doğalgazını kısmamış ve böylece ortaklığın güvenilirliği bir daha kanıtlanmıştır.

Ermenistan açısından can damarı olabilecek alanlarda devam eden işbirliği taşımacılık ve ulaştırma alanında da devam ettirilmek istenmektedir. Son günlere kadar Ermenistan-İran arasındaki karayolu bağlantısı Syunik bölgesindeki yüksekliklerden sağlanmıştır. İran Cumhurbaşkanı Mahmut Ahmedinecat'ın Ekim 2007'de yarım kalan Ermenistan ziyaretinde iki ülke arasında yeni karayolu açılışı yapıldı. Bu yoldan Ermenistan Hazar'daki Enzeli Limanı'ndan Basra'daki Bender Abbas Limanı'na kadar taşımacılık fırsatını ele geçirmiş oldu. Bu ilişkinin devamı için Ermenistan-İran arasında 1991 yılından itibaren düşünülen demiryolunun yapımı görüşülmektedir. Erivan bu demiryolundan oldukça fazla şeyler beklemekte ve hatta söz konusu demiryolunu KATB demiryoluna alternatif olarak görmektedir. Ermenistan Ulaştırma ve Telekomünikasyon Bakanı Andranik Manukyan'ın sözlerine göre, demiryolu projesinin teknik ve ekonomik yönlerinin içerdiği fizibilite çalışmaları raporu üzerinde İran tarafıyla uzlaşılmış ve demiryolu projesi raporu 2008'in yaz aylarında hazır olacaktır. Ermenistan, demiryolu için Rusya ve İran'dan destek beklemektedir. Manukyan'ın sözlerine göre demiryolu projesinin yapımı için 1 milyar dolar sermaye gerekiyor. Fransa, Ukrayna, Kazakistan ve Rusya şirketlerinin Ermenistan demiryoluyla ilgilendiğini söyleyen Manukyan'a göre şimdilik bu demiryolu için sermaye bulunamamıştır ve Ermenistan'daki trenlerin ve demiryolunun onarımı için 170 milyon dolar yatırım gerekmektedir ki, Ermenistan'ında da bu para yoktur. Görüldüğü üzere pahalı bir yol olmasına rağmen Ermenistan'ın yalnızlıktan kurtulmak için başka bir alternatifi olmadığından, birçok anlamda gerçekleşmesi çok zor da olsa Ermenistan'ın bu "yolda" ısrarcı davranması pek de şaşırtıcı olmasa gerek.

Ermenistan İran'dan gelecek demiryolunun, Kazakistan-Türkmenistan-İran demiryoluna birleştirilmesini istemektedir. Böylece Ermenistan, Rusya üzerinden değil İran üzerinden daha kısa yoldan Orta Asya ve Çin ile ticari ilişkisini geliştirmeyi planlamaktadır. Ermenistan'daki Kazakistan Büyükelçiliğinden Ermeni basınına verilen bilgiye göre, Kazakistan Ermenistan'la ticari ilişkilerini geliştirmek istiyor fakat bunun önündeki engel taşımacılıktır. Bunun için Kazakistan da İran-Ermenistan demiryolu projesinin gerçekleşmesini istiyor.

RUSYA ERMENİSTAN'I BIRAKMIYOR

Ermenistan-İran arasında ulaştırma projelerinin gerçekleşmesi Rusya'nın da çıkarlarına uygundur. Her ne kadar Ermenistan'ın İran üzerinden dünyaya açılma çabaları Erivan'ın Moskova'ya olan bağımlılığını azaltıcı etkiye sahip olsa da Rusya, Ermenistan-İran arasında yapılacak olan demiryolu üzerinden Hint Okyanusu'na çıkış arayışındadır. Ermenilere göre, Rusya'nın beklentisi Ermenistan'ın "kuşatmadan" kurtulmasını sağlayacaktır.

Ermenistan devlet yetkilileri bütün ziyaretleri ve bu konudaki açıklamalarında düştükleri yalnızlık durumunu etnik ve dolaylı yoldan dini temellere oturtarak "İki Türk devleti tarafından kuşatılmak" şeklinde tanımlamaktadır. Bu tanımlama Ermenistan'ın işgalci olmasını ikinci plana itmekte ve asıl suçlunun Ermenistan değil de sanki Azerbaycan ve Türkiye olduğu izlenimini yaratmaktadır. Bu ise AB ve ABD'ye Türkiye ve Azerbaycan'a Ermenistan kozu ile baskı yapmak için fırsat vermektedir. Ancak gerçekte Ermenistan Türkiye ve Azerbaycan tarafından "kuşatılan" bir ülke değil, işgalci siyaseti sonucu bölgede yalnız kalmış bir ülkedir. Bu durum Ermenistan'ın sadece Türkiye ve Azerbaycan ile olan ilişkilerinde değil Gürcistan'la olan ilişkilerinde de geçerlidir. Ermenistan Gürcistan'ı "stratejik müttefik" olarak tanımlamasına rağmen Gürcistan'ın kendisini "stratejik müttefik" olarak tanımlamamasından son derece rahatsızdır. Gürcistan'ın bu tutumu Ermenistan'a olan yaklaşımının sıradanlığını göstermektedir. Ermenistan Gürcistan sınırlarında Cavahetya bölgesindeki ayrılıkçı Ermenileri desteklemekte ve Gürcistan topraklarını da Hay-Dat Doktrin'i çerçevesinde Büyük Ermenistan'ın bir parçası olarak görmektedir. Fakat şimdilik önceliği işgal ettiği Azerbaycan topraklarını meşrulaştırmaya ve sözde soykırımın Türkiye tarafından tanınmasına vermektedir.

Görüldüğü üzere Rusya ve İran'ın kapılarını Ermenistan'a açarak Erivan'ı işgal ettiği Azerbaycan topraklarından çekilmemesi ve Türkiye'ye karşı iddialarını devam ettirmesi için cesaretlendirmiştir. Ermenistan'ın Rusya ve İran'la ilişkilerinin gelişmesi Ermenistan diplomasisinin başarısı değil İran ve Rusya'nın Türkiye, Azerbaycan ve Güney Kafkasya siyasetinden kaynaklanmaktadır. Bu değerlendirme aynen ABD ve AB için de geçerlidir. Zira bu ülkeler aynı zamanda Türkiye ve Azerbaycan'ın "bir millet iki devlet" yaklaşımından da rahatsız olmakta ve Azerbaycan basınına göre bunu bizzat ABD Dış İşleri Bakan Yardımcısı Matt Bryza Ermenistan'da yapılan konferansta resmen açıklamıştır. Ermenistan ise bu konuyu "abluka" tanımlaması çerçevesinde gündeme getirmektedir.